રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NPE) ૧૯૮૬ ની ભલામણોના આધારે ભારતમાં પ્રાથમિક શિક્ષણના ગુણાત્મક સુધારા માટે વર્ષ ૧૯૮૭-૮૮ માં “ઓપરેશન બ્લેકબોર્ડ” (Operation Blackboard) યોજના શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ દેશની તમામ પ્રાથમિક શાળાઓમાં શિક્ષણ માટે જરૂરી ન્યૂનતમ ભૌતિક અને શૈક્ષણિક સુવિધાઓ સુનિશ્ચિત કરવાનો હતો.
| વિગત | માહિતી |
| શરૂઆતનું વર્ષ | ૧૯૮૭ (૧૯૮૭-૮૮) |
| પ્રેરક નીતિ | રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ – ૧૯૮૬ (NPE 1986) |
| યોજનાનો પ્રકાર | કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજના (Centrally Sponsored Scheme) |
| મુખ્ય લક્ષ્ય | પ્રાથમિક શાળાઓમાં ન્યૂનતમ પાયાની સુવિધાઓ પૂરી પાડવી |
| લક્ષિત જૂથ | પ્રાથમિક શાળાના વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો |
| તબક્કાવાર વિસ્તરણ | ૧૯૯૩-૯૪ માં ઉચ્ચ પ્રાથમિક શાળાઓ સુધી વિસ્તૃત |
| વિલીનીકરણ | ૨૦૦૨ માં સર્વ શિક્ષા અભિયાન (SSA) માં સમાવેશ |
Operation Blackboard ના મુખ્ય ઉદ્દેશો
- દેશની પ્રાથમિક શાળાઓમાં શિક્ષણનું વાતાવરણ સુધારીને બાળકો માટે આકર્ષક બનાવવું.
- પ્રાથમિક શાળાઓમાં પાયાની ભૌતિક સુવિધાઓ અને અધ્યયન-અધ્યાપન સાધનો (TLM) ઉપલબ્ધ કરાવવા.
- શાળાઓમાં ડ્રોપ-આઉટ રેટ (શાળા છોડી દેવાનું પ્રમાણ) ઘટાડવો અને નામાંકન (Enrolment) વધારવું.
- એક શિક્ષક વાળી (Single Teacher) શાળાઓમાં વધારાના શિક્ષકની નિમણૂક કરવી.
- કન્યા કેળવણીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે મહિલા શિક્ષકોની ભરતીને પ્રાધાન્ય આપવું.
યોજના હેઠળ પૂરી પાડવામાં આવતી ન્યૂનતમ સુવિધાઓ (૩ મુખ્ય ઘટકો)
૧. ભૌતિક સુવિધાઓ (Infrastructure):
- દરેક ઋતુમાં ટકી શકે તેવા ઓછામાં ઓછા ૨ મોટા અને હવાઉજાસવાળા પાકા ઓરડા (Classrooms).
- ઓરડાની આગળ ખુલ્લો વરંડા (Verandah).
- કુમાર અને કન્યાઓ માટે અલગ-અલગ શૌચાલયની વ્યવસ્થા.
- પીવાના શુદ્ધ પાણીની વ્યવસ્થા.
૨. માનવ સંસાધન / શિક્ષકોની સુવિધા:
- દરેક પ્રાથમિક શાળામાં ઓછામાં ઓછા ૨ શિક્ષકો હોવા ફરજિયાત.
- જ્યાં બે શિક્ષકો હોય ત્યાં તેમાંથી ઓછામાં ઓછા એક મહિલા શિક્ષક રાખવાની જોગવાઈ.
૩. શૈક્ષણિક સામગ્રી કિટ (TLM Kit):
- પાટિયા અને લેખન સામગ્રી: દરેક વર્ગખંડ માટે પાકા બ્લેકબોર્ડ, ચોક અને ડસ્ટર.
- નકશા અને ચાર્ટ્સ: ભારત, રાજ્ય અને જિલ્લાના ભૌગોલિક નકશા, વિજ્ઞાન અને પર્યાવરણ સંબંધિત ચાર્ટ્સ તેમજ ગ્લોબ.
- ગણિત અને વિજ્ઞાન કિટ: ભૂમિતિના સાધનો, ગણન સાધનો અને પ્રાથમિક પ્રયોગ સામગ્રી.
- શાળા પુસ્તકાલય: બાળકો માટે સચિત્ર વાર્તા પુસ્તકો, સંદર્ભ સાહિત્ય અને બાલસાહિત્ય.
- રમતના સાધનો: દોરડા, દડા, કેરમ, રીંગ જેવા રમતના સાધનો.
- સંગીત અને સાંસ્કૃતિક સાધનો: ઢોલક, તબલા, હાર્મોનિયમ કે મંજીરા.
- પ્રાથમિક સારવાર પેટી (First-Aid Kit): તાત્કાલિક પ્રાથમિક સારવાર માટેની દવાઓ અને સાધનો.
યાદ રાખવાની શોર્ટકટ ટ્રીક: “નિયમ ૨-૨-૧”
૨ પાકા ઓરડા: દરેક ઋતુમાં ટકી શકે તેવા હવાઉજાસવાળા વર્ગખંડ.
૨ શિક્ષકો: દરેક પ્રાથમિક શાળામાં ઓછામાં ઓછા બે શિક્ષક.
૧ મહિલા શિક્ષક: બે શિક્ષકોમાંથી ઓછામાં ઓછી એક મહિલા શિક્ષક અનિવાર્ય.
૧ શૈક્ષણિક કિટ (TLM): બ્લેકબોર્ડ, નકશા, પુસ્તકાલય, રમતના સાધનો અને ફર્સ્ટ એઇડ.
Operation Blackboardની ઐતિહાસિક સફર
પરીક્ષાલક્ષી પ્રશ્નોત્તરી (Questionnaire / FAQ)
પ્રશ્ન ૧: Operation Blackboard નો મુખ્ય હેતુ શું હતો?
જવાબ: દેશની દરેક પ્રાથમિક શાળામાં શિક્ષણ માટે અનિવાર્ય એવી ન્યૂનતમ ભૌતિક સુવિધાઓ (ઓરડા, શૌચાલય, પીવાનું પાણી), પૂરતા શિક્ષકો અને શિક્ષણ સામગ્રી (TLM Kit) પૂરી પાડવી.
પ્રશ્ન ૨: યોજનામાં ‘ઓપરેશન’ શબ્દનો શો અર્થ થાય છે?
જવાબ: ‘ઓપરેશન’ શબ્દ એ દર્શાવે છે કે શાળાઓમાં સુવિધાઓ પૂરી પાડવાનું આ કાર્ય યુદ્ધના ધોરણે અને ચોક્કસ સમયમર્યાદામાં પૂર્ણ કરવાનું લક્ષ્ય હતું.
પ્રશ્ન ૩: Operation Blackboard હેઠળ ૧૦૦ થી વધુ વિદ્યાર્થીઓ હોય તો શું જોગવાઈ હતી?
જવાબ: ૧૯૯૨ ના સુધારા મુજબ, જે પ્રાથમિક શાળામાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ૧૦૦ થી વધુ હોય ત્યાં ઓછામાં ઓછા ૩ વર્ગખંડ અને ૩ શિક્ષકો આપવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી.
પ્રશ્ન ૪: TLM કિટમાં કઈ કઈ વસ્તુઓનો સમાવેશ થતો હતો?
જવાબ: બ્લેકબોર્ડ, ચોક, ડસ્ટર, નકશા, ગ્લોબ, વિજ્ઞાન અને ગણિત કિટ, શાળા પુસ્તકાલયનાં પુસ્તકો, રમતના સાધનો, સંગીત સાધનો તેમજ ફર્સ્ટ એઇડ બોક્સ.
પ્રશ્ન ૫: આ યોજના હાલમાં કયા નામે કાર્યરત છે?
જવાબ: વર્ષ ૨૦૦૨ માં તેને ‘સર્વ શિક્ષા અભિયાન’ (SSA) માં સમાવવામાં આવી હતી અને હાલમાં તે ‘સમગ્ર શિક્ષા અભિયાન’ (Samagra Shiksha) ના માળખા હેઠળ કાર્યરત છે.
Operation Blackboard ના અગત્યના પ્રશ્નો ની ટેસ્ટ
📝 ઓપરેશન બ્લેકબોર્ડ: મોક ટેસ્ટ (૧૦ પ્રશ્નો)
પ્રશ્ન ૧ / ૧૦સારાંશ
ઓપરેશન બ્લેકબોર્ડ (૧૯૮૭) એ ભારતીય પ્રાથમિક શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં પાયાની ભૌતિક અને શૈક્ષણિક સુવિધાઓ સુનિશ્ચિત કરનારું એક ઐતિહાસિક કદમ હતું. શાળાઓમાં પાકા વર્ગખંડો, મહિલા શિક્ષકોની અનિવાર્ય ઉપસ્થિતિ અને અધ્યયન-અધ્યાપન સાધનો (TLM Kit) ઉપલબ્ધ કરાવીને આ યોજનાએ છેવાડાના બાળકો સુધી ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ પહોંચાડવાનો મજબૂત પાયો નાખ્યો, જેનું વિસ્તૃત સ્વરૂપ આજે ‘સમગ્ર શિક્ષા અભિયાન’ હેઠળ કાર્યરત છે. જો તમને આ માહિતી અને ઓનલાઇન મોક ટેસ્ટ ઉપયોગી લાગી હોય, તો સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરતા મિત્રો સાથે જરૂર શેર કરજો અને તમારા ગુણ તેમજ પ્રતિભાવ નીચે કોમેન્ટ બોક્સમાં ચોક્કસ જણાવજો.